Taal in de boardroom

Taal is hét vehikel in de bestuurskamer. Bestuurders en toezichthouders verhouden zich tot elkaar door taal te gebruiken. Door woorden uit te wisselen, zowel mondeling als schriftelijk, wordt de bedoeling kenbaar gemaakt. Natuurlijk speelt ook het non-verbale een belangrijke rol en zijn stiltes, wat er niet gezegd wordt en de manier waarop wat gezegd wordt net zo goed veelzeggend. In deze nieuwsbrief willen we juist inzoomen op het taalgebruik in de bestuurskamer en besteden we aandacht aan welke woorden worden gebruikt in de bestuurskamer. Vaak staan we er niet bij stil maar de woorden die iemand kiest, zijn ook van betekenis en dat geldt net zo goed voor leden van de RvT/RvC als voor bestuurders. Zo is het een groot verschil of er gesproken wordt van human resources of van medewerkers en dat geldt ook voor de bestuurskamer. Of ingeval van een verandering gesproken wordt in technische termen of juist meer verhalende woorden worden gekozen en men het heeft over een traject waarvan de richting weliswaar duidelijk is, maar de uitkomst allerminst vaststaat. Natuurlijk heeft dit te maken met de manier waarop naar veranderingen wordt gekeken maar dit komt wel tot uitdrukking in de taal die iemand gebruikt en de keuze voor bepaalde bewoordingen. Door als toezichthouder de bestuurder te bevragen waarom hij of zij ‘kiest’ voor bepaalde bewoordingen en omschrijvingen worden bewuste en onbewuste aannames duidelijk.


Woorden wisselen

In het boek ‘Woorden wisselen’[1]onderzoekt Mark van Twist hoe taal en dus woorden van invloed zijn op de praktijk van besturen, organiseren en adviseren; hoe de beïnvloeding door middel van taal en tekst plaatsvindt. In de professionele praktijk en ook in de bestuurskamer wordt vaak de gebruikte taal pas zichtbaar als we iets niet begrijpen of als we iets onverstaanbaar vinden. Dan struikelen we over de gebruikte woorden en worden we gedwongen om goed te kijken wat er nu precies staat of wat er precies gezegd wordt. Maar is taal wel zo zakelijk en functioneel als ze doet voorkomen? Taal is niet alleen beschrijvend maar ook begrenzend voor de manier waarop we de werkelijkheid om ons heen ervaren en betekenis geven. Zo klinkt steeds de stem van cliënten, patiënten of huurders in de bestuurskamer maar op welke manier en welke woorden worden gebruikt? Hoe worden hun ervaringen weer gegeven? Hoe rijk is de taal die ervoor wordt gebruikt? Wat wordt ingesloten en waarover wordt gezwegen en dus buiten gesloten? Want taal kan behalve inclusie ook exclusie bewerkstelligen.

In dit artikel worden drie stijlvormen besproken die de toezichthouder ook in zijn toezichthoudende praktijk tegenkomt:

  1. metaforen
  2. verhalen (narrativiseren)
  3. cijfers

Metaforen

Een metafoor is een vorm van beeldspraak waarbij er sprake is van een impliciete (onuitgesproken) vergelijking. Door een beroep te doen op metaforen en te werken met vormen van beeldspraak wordt de werkelijkheid onder woorden gebracht. Metaforen laten zich opvatten als ‘ways of worldmaking’ door begrippen die gangbaar zijn in de ene context te verplaatsen naar een andere context. Metaforen verpakken niet alleen een inhoud maar maken die ook in de zin dat ze ook een werkelijkheid oproepen en die daarmee (al dan niet) bespreekbaar maken. Voorbeelden van metaforen zijn ‘de markt van vragers en aanbieders’, ‘de verandering als een trektocht’ of dichterbij bij huis ‘de RvT moet niet op de stoel van de bestuurder(s) gaan zitten’.

In de bestuurkamer wordt veel gebruik wordt gemaakt van metaforen.  Behalve dat op deze manier iets wordt duidelijk gemaakt, hebben metaforen ook een ordende functie: metaforen maken het mogelijk om onoverzichtelijke situaties aanschouwelijk en inzichtelijk te maken. Je kunt als toezichthouder de vraag stellen wat het betekent voor jouw zicht op de werkelijkheid waarom juist voor die metafoor is gekozen en niet voor een andere? Het maakt uit of gesproken wordt over de buitenwereld met tegenstanders of over een buitenwereld met stakeholders waarmee samengewerkt moet worden. Een ander voorbeeld: wordt gesproken over cliënten of heeft men het over mensen die ondersteuning nodig hebben? De metafoor stuurt jouw begrip van de werkelijkheid en dat is ook niet erg zo lang je daar wel van bewust bent want anders, zo stelt Van Twist, dragen metaforen het risico in zich ‘dat ze ons eerst bij de hand nemen en even later bij de neus’ zeker als metaforen door veelvuldig gebruik cliché worden.

 

Verhalen

Metaforen roepen een beeld op van de werkelijkheid maar in verhalen kan men woorden meer voorzien van een context en dus meer betekenis geven. Goede verhalen geven kleur en zeggen meer over de bedoeling. Verhalen gaan niet over modellen en statistieken maar over mensen, ze gaan niet over abstracte concepten maar over concrete ervaringen.

Verhalen zijn onder invloed van Descartes in onze moderne samenleving steeds minder belangrijk geworden. Ze werden (en worden!?) opgevat als een vertekening van de werkelijkheid en dus gemarginaliseerd.

Gelukkig worden de laatste jaren verhalen steeds meer gewaardeerd en weer verteld in de bestuurskamer. Door verhalen vertellen over de praktijk is er verbinding mogelijk tussen de systeemwereld en de leefwereld. Verhalen betekent vaak ook ruimte geven aan meerstemmigheid en andere blikken op dezelfde werkelijkheid. In verhalen wordt verwezen naar unieke gebeurtenissen die bij nadere beschouwing wel degelijk een onderliggende structuur kennen en een bepaald patroon. En hier kunnen toezichthouders van meerwaarde zijn: door het zoeken naar en het onderkennen van onderliggende patronen. Zo kunnen leden van een commissie Kwaliteit en Veiligheid inhoudelijk inzoomen op bijvoorbeeld de meldingen incidentenzorg (MIC-meldingen) maar ze kunnen ook op zoek gaan naar het onderliggende patronen die de MIC-meldingen laten zien.

 

Cijfers

Elke toezichthouder heeft te maken met cijfers. Denk daarbij alleen maar aan de jaarrekening en de tussentijdse rapportages waarin ongetwijfeld ook kengetallen zijn opgenomen. Overal waar mensen met elkaar in gesprek gaan, worden beweringen gedaan die niet zelden met elkaar in tegenspraak zijn. Om dan toch tot afweging te komen wordt vaak een beroep gedaan op cijfers. Hoe vaak wordt niet gevraagd om een businesscase of verschillende scenario’s of het doorrekenen van verschillende alternatieven?  Cijfers, getallen en statistieken stralen autoriteit uit. Als de cijfers het zeggen, als een bewering met getallen te onderbouwen valt, moet het toch wel waar zijn? Wat cijfers zo aantrekkelijk maakt, is dat ze kort samenvatten, precisie scheppen en voor snelle bewerking en berekening vatbaar zijn. Wat daarbij echter niet vergeten moet worden is dat óók tellen een vorm van vertellen is. Er kunnen niet alleen met cijfers verschillende verhalen worden verteld, maar cijfers vloeien ook voort uit de verhalen die we verteld willen hebben. Daarom moet ook een toezichthouder op zijn tellen passen en kunnen met betrekking tot de gepresenteerde cijfers vragen gesteld worden als: ‘wat telt mee en wat niet?’, ‘hoe zijn de cijfers tot stand gekomen?’ en ‘welke keuzes zijn gemaakt?’. Kortom, waar komen al die cijfers eigenlijk vandaan? Zo opgevat zijn ook cijfers te beschouwen als een metafoor en gaat het om het verhaal, de bewering die er achter ligt.

 

Een laatste woord

Er wordt veel aandacht besteed aan het gedrag en cultuur in de bestuurskamer maar ook over taal is oneindig veel te zeggen. We hebben hier slechts een tipje van de sluier willen en kunnen oplichten. Omdat wij talige wezens zijn, die met behulp van taal de werkelijkheid construeren, hebben we in dit artikel stil gestaan bij het wát er allemaal gezegd wordt en welke woorden er gebruikt worden. Een toezichthouder die meer gevoel krijgt voor het soort taalgebruik in de bestuurskamer kan in onze ogen nog effectiever zijn en beter zijn toezichthoudende taken vervullen.

[1]Twist, Mark van (2018), Woorden wisselen. Vakmedianet, Deventer

Geplaatst in .

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.